Klub HERITAGE

[rads 5950]

 

Kolejne doskonałe opracowanie @Dirty Harry Dziękuję bardzo 👏

 

Edytowane 1 Marca przez rads

[Dnlaie 59488]

[rads 5950]

@Dnlaie o proszę, a to ciekawe.... 😉

[sanik 89015]

3 godziny temu, Dirty Harry napisał(-a):

Przy okazji pisania o historii tarczy "California" (strona 43) przeglądnąłem cały Klub Heritage i - o dziwo - nie znalazłem nic o Paneraiu, poza jedną jedyną fotką Luminora, wstawioną przez Kolegę @sanik. Pomyślałem, że może zainteresowałby kogoś przegląd modeli wojskowych, od których zaczęła się historia zegarkowa marki Panerai. Kiedy miałem Pama 372 i byłem pełnoprawnym Paneristą, to zgłębiałem temat, namiętnie czytając teksty m.in. "Zegarkowego Detektywa" José Pereza i "Pana Rolexa" Jamesa Dowlinga. Potem wyszukiwałem patenty, porównywałem je, przeżywałem, ekscytowałem się, robiłem notatki, grzebałem w historii nie tylko zegarkowej, spisywałem szczegóły,…   Strona José Pereza perezcope.com jest kopalnią wiedzy historycznej, a jej uszczegółowienie niesamowite. Trzeba mieć tylko czas, żeby przez to przebrnąć cierpliwie i poukładać, bo poszczególne teksty nie przedstawiają tematu w kolejności chronologicznej, a wiele informacji powtarza się w różnych miejscach. Perez to ten gość, który m.in. trzy lata temu odkrył , że kupiony przez muzeum Omegi za 3,3 miliona dolarów Speedmaster Broad Arrow z brązową tarczą to składak. A James Dowling - wiadomo: chyba najbardziej znany badacz dziejów marki Rolex, z którą historia Panerai jest związana nierozerwalnie.

 

Zanim dojdziemy do współczesnych reedycji, to wypadałoby przedstawić edycje - a tych nie da się opisać bez odrobiny historii marki  

 

W roku 1860 roku Giovanni Panerai otworzył we Florencji sklep z zegarkami, który z czasem rozwinął się nie tylko w zakład zegarmistrzowski, ale i w szkołę dla zegarmistrzów (zdjęcie nr 1). Z pokolenia na pokolenie interes rodzinny trafił do Guido Paneraia, który ożenił się z Guglielminą Fracei. Jej ojciec był właścicielem dobrze prosperującego warsztatu mechanicznego, co umożliwiło rozszerzenie działalności i tak oto firma Panerai stała się dostawcą Królewskiej Marynarki Wojennej Włoch (Regia Marina). Dostarczano m.in. różnego rodzaju mechanizmy precyzyjne, latarki, chronometry morskie, chronografy, a także bardzo nowoczesne celowniki, które świeciły w ciemności.

 

Celownik, który świeci
Prawdopodobnie 7 grudnia 1914 roku Guido Panerai opatentował we Włoszech luminescencyjny celownik radowy - numeru ani tytułu tego patentu nie udało mi się odnaleźć. Celownik radowy był protoplastą doskonale dziś znanych i powszechnie używanych celowników trytowych (zdjęcie nr 2). Materiał luminescencyjny znajdował się w hermetycznie zamkniętych kapsułkach, które umieszczono w przyrządach celowniczych. Składał się on z mieszaniny siarczku cynku i radu. Promieniotwórczy rad emitował cząstki alfa, które bombardowały kryształki siarczku cynku, wywołując ciągłą luminescencję, bez konieczności wcześniejszego naświetlania światłem słonecznym. Swoje świecące przyrządy Guido Panerai patentował też zagranicą - udało mi się odnaleźć następujące patenty (kolejność według zgłaszania, obrazki powiększają się):

- patent francuski nr 491014 pt. "Celowniki podświetlane radem do nocnego wystrzeliwania torped i do prowadzenia ognia artyleryjskiego", zgłoszony 24.09.1914, przyznany 19.05.1919 (zdjęcie nr 3);

- patent francuski nr 491015 pt. "System podziałki radioluminescencyjnej do przyrządów lotniczych", zgłoszony 9.03.1915, przyznany 19.05.1919 (zdjęcie nr 4);

- patent brytyjski nr 12270 pt. "Ulepszenia w urządzeniach celowniczych do broni palnej i wyrzutni torped", zgłoszony 25.08.1915, przyznany 15.03.1917 (zdjęcie nr 5);

- patent brytyjski nr 12273 pt. "System radioluminescencyjnych podziałek do zastosowań lotniczych lub podobnych przyrządów", zgłoszony 25.08.1915, przyznany 3.08.1917 (zdjęcie nr 6);

- patent brytyjski nr 104905 pt. "Ulepszenia związane z celownikami radioluminescencyjnymi", zgłoszony 20.03.1916, przyznany 20.03.1917 (zdjęcie nr 7).

 

Na zdjęciach nr 3-6 widać, że francuskie patenty nr 491014 i nr 491015 mają swoje odpowiedniki w później zgłoszonych, lecz wcześniej przyznanych brytyjskich patentach nr 12270 i nr 12273. W patencie nr 12270 o nowych przyrządach celowniczych z wbudowanymi kapsułkami radowymi napisano tak: "Niniejszy wynalazek dotyczy przyrządów celowniczych, które stają się luminescencyjne dzięki zastosowaniu radu. […] Przyrządy te są przeznaczone do stosowania w broni strzeleckiej, karabinach maszynowych, artylerii i wyrzutniach torped tak, by broń ta mogła być używana w nocy z większą celnością, niż dotychczas". Patent nr 12273 wprost nawiązuje do patentu nr 12270: opisano tu indeksy na tarczach przyrządów lotniczych (wysokościomierze, prędkościomierze, kompasy, itp.) wykonane z cienkich rurek szklanych, wypełnionych mieszaniną radu i siarczku cynku oraz analogicznie skonstruowane wskazówki tychże przyrządów. Z kolei patent nr 104905 dotyczy szklanych lotniczych celowników radioluminescencyjnych, z wygrawerowanymi znakami celowniczymi, które wypełniono farbą zawierającą substancję świecącą.

 

Radiomir
Używaną w patentowanych przyrządach mieszankę radu z siarczkiem cynku nazwano "Radiomir". To akronim z włoskich słów "radio" (rad) i "mire" lub "mirino" (celownik), który wkrótce stał się synonimem wszelkich produktów luminescencyjnych produkowanych przez Paneraia. Pierwsza wzmianka o Radiomirze ponoć pojawiła się w załączniku do patentu zgłoszonego we Francji 23 marca 1916 roku - tak twierdzi teraźniejsza firma Officine Panerai. Przekopałem wszystkie znane mi bazy patentów i nie udało mi się znaleźć żadnego, który byłby zgłoszony 23 marca 1916 roku i odnosił się do Paneraia. Przypuszczalnie Guido Panerai mógł w tym dniu zgłosić we Francji zastrzeżenia dotyczące szklanych celowników lotniczych, bowiem trzy dni wcześniej zgłosił je w Wielkiej Brytanii, gdzie otrzymał na nie wspomniany patent brytyjski nr 104905.

 

W załączniku do tego brakującego patentu podobno został zastrzeżony Radiomir. Jeśli to prawda, to zastrzeżona mogła być tylko nazwa handlowa "Radiomir", ale nie sama substancja świecąca. Gudio Panerai nigdy nie opatentował luminescencyjnej mieszaniny radu z siarczkiem cynku, bo nie mógł tego zrobić. Substancję tę wynalazł dekadę wcześniej George F. Kunz z Nowego Jorku, który otrzymał na nią patenty amerykańskie nr 789811 i 789812, zgłoszone odpowiednio 24 września i 23 grudnia 1903 roku, czyli pięć lat po odkryciu radu przez Marię Skłodowską-Curie. Oba patenty zostały przyznane 16 maja 1905 roku. Tymczasem wszędzie można przeczytać, że to Panerai opatentował mieszankę radu i siarczku cynku pod nazwą Radiomir. I oczywiście nikt z piszących takie rzeczy nie podaje numeru czy choćby tytułu patentu Paneraia na tę mieszankę...  Opowieści o rzekomym opatentowaniu przez Paneraia materiału luminescencyjnego na bazie radu to bajki: Guido Panerai opatentował rozmaite przyrządy z tą substancją, ale nie samą substancję.

 

Zaczęło się od "Świni"
Na początku września 1935 roku, w napiętej sytuacji na miesiąc przed rozpoczęciem II wojny włosko-abisyńskiej, brytyjska Royal Navy urządziła demonstrację siły i wpłynęła na Morze Śródziemne. Włosi zdali sobie sprawę, że ich Regia Marina nie ma najmniejszych szans w ewentualnym starciu z Królewską Marynarką Wojenną Wielkiej Brytanii. Desperacko potrzebowali nowej broni, którą można byłoby szybko wyprodukować i zadawać nią druzgocące ciosy wrogom. Błyskawicznie utworzyli więc tajny ośrodek badawczo-rozwojowy, zajmujący się konstrukcją specjalnych morskich środków szturmowych, który później przekształcono w jednostkę bojową morskich operacji dywersyjnych. Ośrodek był tajny, bo prowadzone w nim prace, m.in. nad torpedami załogowymi, naruszały postanowienia obowiązującego wówczas Traktatu Waszyngtońskiego z roku 1922, który regulował i ograniczał zbrojenia morskie, a wygasał dopiero w roku 1938.

 

Podczas badań nad nowymi środkami bojowymi powróciła koncepcja załogowej torpedy sterowanej - miniaturowego okrętu, transportującego do celu nurków i ładunek wybuchowy, który mieli podłożyć. Nie było to nic nowego: samobieżną torpedę nawodną - skonstruowaną przez kapitana Raffaele Rosettiego i zwaną "Pijawką" (Mignatta) - Włosi mieli już w czasie I wojny światowej. Użyli jej skutecznie w roku 1918, zatapiając austro-węgierski pancernik Viribus Unitis. Nowa, opracowana w tajnym ośrodku badawczym przez kapitanów Teseo Tesei i Elliosa Toschiego, torpeda wolnobieżna Silura a Lente Corsa (SLC) była rozwinięciem "Pijawki" i mogła operować nie tylko na wodzie, ale i pod wodą (zdjęcie nr 8). Dużo później do torpedy przylgnęło przezwisko "Świnia" (Maiale), kiedy to kierujący nią porucznik Luigi Durand de la Penne porównał podróżowanie na SLC do rodeo na świni. Pierwsze dwa prototypy SLC ukończono w październiku 1935 roku, w warsztatach torpedowych San Bartolomeo w La Spezia. I właśnie z tym faktem i z tą datą badacze tematu wiążą początek historii firmy Panerai jako dostawcy zegarków wojskowych.

 

Zamówienie
Kiedy Regia Marina zdała sobie sprawę, że potrzebuje odpowiedniego zegarka dla swoich nowych, tworzących się właśnie jednostek podwodnych - naturalnie zwróciła się do firmy Panerai, która od lat była sprawdzonym dostawcą specjalistycznego sprzętu dla Królewskiej Marynarki Wojennej Włoch.

 

W roku 1935 rodzina Panerai prowadziła we Florencji dwa przedsiębiorstwa. Warsztat mechaniki precyzyjnej G. Panerai e Figlio produkował różne przyrządy dla włoskiej Regia Marina. Był też sklep z zegarkami i zakład zegarmistrzowski Orologeria Svizzera (zdjęcie nr 9). Już sama nazwa sklepu - Zegarmistrzostwo Szwajcarskie - informowała o asortymencie: firma była oficjalnym sprzedawcą detalicznym takich marek, jak m.in. Vacheron & Constantin, Rolex czy Longines. Całością zarządzał Giuseppe Panerai - syn wspomnianego wyżej Guido.

 

Jak opowiadał później Giuseppe Panerai - w październiku tegoż 1935 roku, a więc w dniach, kiedy ukończono pierwsze prototypy "Świni" - zadzwonił do niego przedstawiciel Regia Marina i umówili się spotkanie. Przybyły oficer marynarki wyłuszczył problem: dyrektor Panerai został poproszony o przygotowanie wodoszczelnego kompasu i zegarka dla nurków oraz operatorów pojazdów podwodnych. Zamówienie wyglądało na intratne - tyle, że na pierwszy rzut oka wydawało się kłopotliwe. Firma Panerai nie miała bowiem żadnych doświadczeń z produkcją zegarków, tym bardziej zegarków wodoszczelnych. Ale miała za to dobre kontakty z Rolexem, którego zegarki sprzedawała od lat. A przecież Rolex od niemal dekady oferował czasomierze w kopertach Oyster, odpornych na zanurzenie w wodzie (zdjęcie 10). Tak więc mając dobre układy z Rolexem, Giuseppe Panerai problem zegarka dla nurków mógł uznać za rozwiązany.

 

Rolex ref. 2533
Zanim powstał model Oyster, firma Wilsdorf & Davis (czyli późniejszy Rolex) już od roku 1910 używała kopert skonstruowanych i opatentowanych przez Françoisa Borgela (zdjęcie 11). Koperta Rolex Oyster z 1926 roku miała budowę bardzo podobną - opisywał ją patent szwajcarski nr 120851, zgłoszony 21 września 1926 roku i przyznany 16 czerwca 1927 roku (zdjęcie nr 12). Hermetyczne uszczelnienie zegarka odbywało się poprzez docisk bezela, dekla i koronki. Porównanie kopert Borgel i Oyster pokazano na zdjęciu nr 13.

 

Równolegle z modelem naręcznym, Rolex zaoferował zegarek kieszonkowy z 47-milimetrową kopertą Oyster, która również miała charakterystyczny, poduszkowaty kształt (zdjęcie nr 14). W środku cykał mechanizm Rolex 663 Extra Prima, produkowany przez Montilliera (zdjęcie nr 15). Model kieszonkowy okazał się katastrofą. Nikt nie chciał go kupować, bo po co komu wodoszczelny zegarek do kieszeni kamizelki? Ale producent nie zamierzał pozwolić, żeby gotowe już egzemplarze zmarnowały się, dlatego postanowił je przerobić. Z koperty usunięto mocowanie do łańcuszka i przylutowano do niej druciane ucha do mocowania paska. Tarczę z mechanizmem obrócono o 90 stopni - mały sekundnik przemieścił się więc z godziny 6 na 9, a koronka z godziny 12 na 3. Poprawiony w ten sposób zegarek trafił do katalogu firmowego w roku 1935 jako model o numerze referencyjnym 2533 (zdjęcie nr 16).

 

"Zegarki specjalne Oyster dla nurków"
Kiedy Giuseppe Panerai zobaczył w katalogu Rolexa model 2533 - miał gotową odpowiedź na wymagania postawione przez Regia Marina: zegarek był wodoszczelny, wielki i czytelny. Inne firmy też produkowały zegarki wodoszczelne. Jeśli któryś miał kopertę 32- czy 33-milimetrową, to już był naprawdę duży jak na owe czasy - ale do wygodnego odczytu czasu głęboko pod wodą było to wciąż za mało. Tymczasem Rolex ref. 2533 w swej 47-milimetrowej kopercie był aż półtorakrotnie większy! Do tego miał duże i szerokie, świecące farbą radową indeksy oraz również świecące wskazówki, włącznie z małą wskazówką subsekundnika.

 

Giuseppe Panerai opowiadał, że po wizycie oficera marynarki złożył zamówienie zegarek ref. 2533 od razu w dniu, w którym znalazł go w katalogu. Zamówiony egzemplarz wysłano do Florencji 24 października 1935 roku. Zegarek kosztował 640 lirów włoskich, był w kopercie z 9-karatowego złota i miał wspomniany mechanizm Rolex 663 Extra Prima. Kaliber ten jest dość skomplikowany i delikatny - może i mógł być dobrym wyborem do zegarków kieszonkowych, ale ze względu na swą delikatność nie nadawał się do wojskowych zegarków naręcznych.

 

W styczniu 1936 roku odbyły się pierwsze, pomyślne testy "Świni", po czym w tymże roku 1936 prace nad rozwojem torpedy SLC wstrzymano. Przetestowano też pierwszego, złotego Rolexa ref. 2533 i Regia Marina złożyła zamówienie na kolejnych 19 sztuk, ale tym razem już z wyraźnym zastrzeżeniem: koperty mają być ze stali nierdzewnej. Rolex wysłał te zegarki do Paneraia w dniu 13 czerwca 1936 roku, rachunek opiewał na 9500 lirów włoskich. Kolejne testy wykazały problem ze szczelnością trzech egzemplarzy pochodzących z tej partii i Panerai zwrócił Rolexowi zegarki o numerach seryjnych 72280, 72284 i 72285 w dniu 27 lipca 1936 roku. Zostały one uszczelnione i wraz ze skórzanymi paskami odesłane do Paneraia. Odbyło się to nieśpiesznie, bo dopiero po upływie 16 miesięcy - w dniu 20 listopada 1937 roku. Odsyłając trzy naprawione egzemplarze, firma Rolex po raz pierwszy napisała, że są to cyt. "zegarki specjalne Oyster dla nurków".

 

W roku 1938 wznowiono prace nad rozwojem "Świni". Kolejna partia Rolexów ref. 2533, która liczyła 15 sztuk zegarków w kopertach stalowych (bez pasków i pudełek), została wysłana do Paneraia w dniu 7 marca 1939 roku. Na fakturze zaznaczono, że to "stalowe zegarki specjalne Oyster dla nurków", a także po raz pierwszy w tej historii podano, że tarcze do nich zostały dostarczone przez Paneraia. Czyli tarcze wyprodukowała firma G. Panerai e Figlio lub jakiś podwykonawca na jej zlecenie, po czym zostały one wysłane do Rolexa, gdzie dokonano końcowego montażu zamówionych zegarków. Badacze tematu twierdzą, że były to doskonale nam znane tarcze w najwcześniejszej ich wersji, już z oznaczeniem "RADIOMIR PANERAI" - takie, jak na zdjęciu nr 17.

 

Ciąg dalszy nastąpi - oczywiście jeśli Klubowicze będą chcieli  

 

Zdjęcia w kolejności:

1. Giovanni Panerai - założyciel firmy - przed swoim sklepem [madridluxurydistrict.com];
2. trytowe przyrządy celownicze;
3. patent francuski nr 491014;
4. patent francuski nr 491015;
5. patent brytyjski nr 12270;
6. patent brytyjski nr 12273;
7. patent brytyjski nr 104905;
8. "Świnia", czyli torpeda wolnobieżna SLC [esploratorianfibi.it];
9. sklep Orologeria Svizzera, zdjęcie z roku 1934 [perezcope.com];
10. Rolex Oyster z roku 1926 [rolex.com];
11. koperty Borgela w reklamie z roku 1912 [watch-wiki.com];
12. koperta Oyster, rysunek z patentu szwajcarskiego nr 120851 [rolexmagazine.com];
13. porównanie koperty Borgela z kopertą Oyster [dumarko.com];
14. kieszonkowy Rolex Oyster [oracletime.com];
15. mechanizm Montillier 663 [WUS];
16. Rolex ref. 2533, rysunek z katalogu Rolexa z roku 1935 [perezcope.com];
17. tarcza kanapkowa pierwszego typu, montowana w zegarkach ref. 2533 z 1939 roku [perezcope.com].

 

Dziękuję bardzo za cierpliwe przeczytanie tego długiego tekstu  

 

Świetna robota.

Czekam na ciąg dalszy.

[Dnlaie 59488]

4 godziny temu, rads napisał(-a):

@Dnlaie o proszę, a to ciekawe.... 😉

cena też ciekawa (zakup na chrono z Włoch '2023r.), ponieważ ostatnio dałem (m/w) tyle - za 'starszą' używkę Conquest'35 czy Tissot Heritage Small Second 1938  

*żałuję tylko, że sprzedałem mesh do Certiny o rozstawie 20mm (teraz by mi się przydał ; )

Edytowane 1 Marca przez Dnlaie

[SPS 74780]

[ireo 5099]

18 godzin temu, Dnlaie napisał(-a):

żałuję tylko, że sprzedałem mesh do Certiny o rozstawie 20mm (teraz by mi się przydał ; )

Nie żałuj. Perlon mu daj.

22 godziny temu, Dirty Harry napisał(-a):

 

 

Super materiał, nie mogłem się oderwać. 

Tak się zastanawiam, czy wczesna tarcza typu sandwich mogła być mocowana na śrubki? Sugerują to dwa dodatkowe otwory.

 

[Dnlaie 59488]

13 minut temu, ireo napisał(-a):

Nie żałuj. Perlon mu daj.

Póki co (pod względem wygody) wygrywa nato. 

[Dirty Harry 2995]

29 minut temu, ireo napisał(-a):

Super materiał, nie mogłem się oderwać. 

Tak się zastanawiam, czy wczesna tarcza typu sandwich mogła być mocowana na śrubki? Sugerują to dwa dodatkowe otwory.

 

Dzięki! To były nity, nie śrubki - więcej na temat tej tarczy będzie w kolejnej części   

 

 

[SPS 74780]

[Artur74 63602]

[Dirty Harry 2995]

Wprawdzie nie reedycja, ale jednak hołd - jak sam producent określił ten zegarek

 

W roku 2007 firma Azimuth - którą najbardziej znamy z ekstremalnie dziwnych projektów czasomierzy - wypuściła limitowaną serię 100 zegarków będących cyt. "wyprodukowanym w Szwajcarii, wymyślonym w Singapurze hołdem dla drugowojennych zegarków lotniczych". Azimuthy 55 mm LE maja tarczę typu A i matowo szkiełkowaną kopertę ze stali 316L. Jak na moje pytanie odpisał mi Chris Long, współzałożyciel i współwłaściciel firmy Azimuth - mniej więcej 50 sztuk z tej limitowanej serii wyposażono w koronkę stożkową (zwaną też diamentową), druga połowa dostała koronki walcowe, jak w moim egzemplarzu nr 077/100. Wypuszczając limitkę na rynek firma ponoć zapewniła klientów, że więcej tych zegarków już nie wyprodukuje i póki co chyba dotrzymują słowa, bo nie słyszałem o wznowionej serii.

 

Producent zadbał też o zachowanie niebanalnego charakteru zegarka, typowego dla marki Azimuth. Mamy tu więc podwójny dekiel: wewnętrzny przeszklony, a zewnętrzny otwierany na zawiasie. Na pokrytej szlifem genewskim powierzchni wewnętrznej tej otwieranej pokrywki wygrawerowano tabelkę z danymi, na podobieństwo tabelek nanoszonych wewnątrz dekli wojennych Beobachtungsuhrów. Mechanizm AZ 6497 SC to ozdobiony pasami genewskimi i niebieskimi śrubami, zmodyfikowany Unitas 6497-1 z centralnym sekundnikiem. Szafirowe szkło jest wypukłe, czarna tarcza matowa.

 

 

[Dnlaie 59488]

[rads 5950]

[SPS 74780]

[rads 5950]

W dniu 1.03.2026 o 12:41, Dirty Harry napisał(-a):

Ciąg dalszy nastąpi - oczywiście jeśli Klubowicze będą chcieli  

 

Oczywiście, że chcą. A przynajmniej jeden 😁 Kiedy zakładałem ten wątek, miałem nadzieję, że będzie po prostu ciekawy dla sympatyków historii i zegarków. Za Twoją sprawą i kilku innych Kolegów tak się stało. Super, że tu trafiłeś i odnalazłeś swoją forumową niszę haha 😉

[rads 5950]

Prawie jak wiosna.

 

[Edmund Exley 8077]

10 minut temu, rads napisał(-a):

Prawie jak wiosna.

 

Fotogeniczny!

 

@Dirty Harry, wielkie dzięki za kolejne znakomite opracowania. To cenna wartość dla forum.

[Artur74 63602]

[Dnlaie 59488]

[Dirty Harry 2995]

W dniu 1.03.2026 o 13:41, rads napisał(-a):

Kolejne doskonałe opracowanie @Dirty Harry Dziękuję bardzo 👏

 

W dniu 1.03.2026 o 15:42, sanik napisał(-a):

Świetna robota. Czekam na ciąg dalszy.

 

W dniu 2.03.2026 o 11:20, ireo napisał(-a):

Super materiał, nie mogłem się oderwać [...] 

 

W dniu 6.03.2026 o 13:01, Edmund Exley napisał(-a):

@Dirty Harrywielkie dzięki za kolejne znakomite opracowania. To cenna wartość dla forum.

 

Dziękuję bardzo, Panowie, za docenienie i motywację  

 

Taki gorący news odnośnie historii Paneraia - tzn. dla mnie gorący, bo dziś go znalazłem, ale tak naprawdę to ciekawostka sprzed dwóch miesięcy. Bardzo ważne uzupełnienie pierwszego odcinka:

 

Proszę spojrzeć na trzy fotki, które 10 stycznia br., opublikował wspomniany wyżej José Perez. Tak wygląda najstarszy znany dziś "zegarek specjalny Oyster dla nurków": Rolex ref. 2533 z pierwszej połowy roku 1936. Należał do pierwszej partii 19 sztuk zegarków w stalowych kopertach, którą Rolex wysłał do Paneraia w czerwcu 1936 roku. Trzy z nich okazały się nieszczelne, więc w lipcu 1936 roku wróciły do producenta i po naprawie zostały odesłane do Florencji w listopadzie roku kolejnego - pisałem o tym w pierwszej części historii o zegarkach dostarczanych przez Paneraia dla Regia Marina, zachęcam do zapoznania się z całością, jest wyżej. Na zdjęciach jest właśnie jeden z tych trzech uszczelnianych ponownie egzemplarzy. José Perez napisał, że jest to dla niego odkrycie roku 2026. Trudno się nie zgodzić. Wcześniej nawet nie było wiadomo, jak te zegarki wyglądały: czy miały subsekundnik i czy tarcza była jeszcze od Rolexa, czy też już od Paneraia, jak w zegarkach z kolejnej dostawy z marca 1939 roku. Prezentowany egzemplarz ma pięknie zachowane wszelkie oznaczenia na tarczy, która - jak podaje José Perez - była czyszczona. Badanie radioaktywności wykazało, że promieniotwórczego radu zostało już bardzo mało. Wskazówki odrestaurowano i na nowo pokryto bezpieczną dla zdrowia lumą. Według Pereza pochodzenie i oryginalność tego zegarka nie budzą najmniejszych wątpliwości.

 

 

Edytowane 8 Marca przez Dirty Harry

[Dirty Harry 2995]

 

Edytowane 8 Marca przez Dirty Harry

[rads 5950]

26 minut temu, Dirty Harry napisał(-a):

 

Pomyłka, przepraszam - zamiast "edytuj" wcisnąłem "cytuj"    Jeśli moderator może ten post usunąć, to uprzejmie poproszę!

 

Zamiast zawracać głowę modom, robisz "edytuj", Ctrl+a, Delete i wstawiasz zamiast tego eleganckie nadgarstkowe. Mam to obcykane do perfekcji 😄

[Artur74 63602]

[Dirty Harry 2995]

Wczoraj było krótkie, acz bardzo istotne uzupełnienie pierwszej części historii zegarków dla włoskich nurków, a dziś część druga  

 

Pierwsza część zakończyła się na dostawie 15 zegarków ref. 2533, które Rolex wysłał Paneraiowi w marcu 1939 roku. Egzemplarze te, z mechanizmem Rolex 663 Extra Prima (czyli Montillier 663), pozbawione były małego sekundnika i wyposażone w cyferblaty, które przysłała firma G. Panerai e Figlio, a Rolex zamontował je do zegarków. Najprawdopodobniej były to tarcze wyprodukowane albo przez samego Paneraia, albo przez jakiegoś nieznanego podwykonawcę. Cyferblat tego typu już wcześniej pojawił się w partii 19 Rolexów ref. 2533 z roku 1936, a później stosowano go także w seryjnie produkowanych zegarkach dla nurków. Na zdjęciu nr 1 pokazano jego awers i rewers.

 

Kanapkowa tarcza nitowana pierwszej generacji
Tarcza użyta w zegarkach testowych ref. 2533 z roku 1936 i 1939 składała się z trzech warstw: dwóch krążków plastikowych (pleksi) i krążka mosiężnego, stanowiącego podstawę, czyli tylną płytę tarczy. Wszystko to razem było połączone dwoma metalowymi nitami, umieszczonymi symetrycznie po bokach osi wskazówek, w linii indeksów 3 i 9. Na mosiężnej podstawie leżała pierwsza płytka przezroczystej pleksi. Wykonano w niej wgłębienia w kształcie indeksów, które wypełniono substancją radioluminescencyjną Radiomir. Na tę płytkę położono kolejną warstwę pleksi, ale już nie przezroczystej, bo od wewnątrz (czyli od spodu, a zatem od strony pierwszej warstwy pleksi z substancją świecącą) polakierowaną na czarno. Niepolakierowane, czyli przezroczyste, zostały indeksy oraz napis "RADIOMIR PANERAI". W ten sposób światło Radiomira prześwitywało przez czarną tarczę w tych miejscach, które miał on rozświetlać - czyli na wszystkich indeksach. Konstrukcję tarczy pokazuje dokładnie zdjęcie nr 2.

 

Rolex ref. 3646
W roku 1940 pojawił się Rolex ref. 3634 - pierwszy zegarek szwajcarskiego producenta, produkowany wyłącznie dla firmy G. Panerai e Figlio (zdjęcie nr 3). Pierwsze egzemplarze dostarczono ze Szwajcarii do Włoch w kwietniu 1940 roku. Prawdopodobnie miały one zamontowane fabrycznie "tymczasowe tarcze", które już we Włoszech zostały zastąpione przez Paneraia opisanymi wyżej plastikowo-mosiężnymi tarczami kanapkowymi z nitami. Dopiero po tym zabiegu czasomierze trafiły do klienta, czyli do Królewskiej Marynarki Wojennej Włoch.

 

Konstrukcję zegarka ref. 3646 prezentuje zdjęcie nr 4. Nowy model miał - podobnie, jak opisane wcześniej testowe egzemplarze ref. 2533 - 47-milimetrową kopertę Oyster o poduszkowatym kształcie, zakręcaną koronkę i druciane ucha do paska. Te przylutowane ucha były reliktem lat 20. ubiegłego stulecia. Bo przecież Rolex już od wielu lat produkował nową generację kopert Oyster, z uchami monolitycznymi, a więc wykonanymi z jednego kawałka metalu razem z kopertą. Oferowany Paneraiowi zegarek ref. 3646 był rozwiązaniem oszczędnościowym, opartym na starej technologii z roku 1926. Odpadające ucha z drutu, które trzeba było ponownie przytwierdzać do koperty, to częste uszkodzenie wczesnych zegarków ref. 3646.

Środkowa część koperty w widoku bocznym była niesymetryczna: poduszkowate wypukłości nie były równe, górna miała większą krzywiznę od dolnej, co pokazano na zdjęciu nr 5. Szkło było plastikowe, a bezel bardzo wysoki. Musiał taki być ze względu na grubą, trzywarstwową tarczę.

 

W dokumentach z czasów produkcji Rolexów ref. 3646 nie odnaleziono żadnych danych dotyczących wodoszczelności. Znany jest przypadek, kiedy ciało utopionego nurka wydobyto spod wody po dziewięciu dniach, a jego zegarek wciąż był sprawny i po nakręceniu działał prawidłowo. Pierwsza znana dziś wzmianka na temat szczelności Rolexa ref. 3646 pochodzi z kwietnia 1955 roku i mówi o możliwości zanurzenia zegarka na głębokość do 30 metrów. To było więcej niż wystarczające dla włoskich płetwonurków, ponieważ ich aparaty oddechowe i tak nie były zalecane do nurkowania na głębokościach większych niż 12 metrów. Trzeba wyraźnie podkreślić, że te 30 metrów to było prawdziwe 30 metrów pod powierzchnią wody - a więc mniej więcej tyle, ile wynosi wysokość 10-piętrowego bloku. Nie miało to nic wspólnego z dzisiejszym oznaczeniem klasy wodoszczelności WR30 mówiącym o tym, że zegarek jest odporny na deszcz czy zachlapanie przy myciu rąk, ale kąpiel w wannie to już może być dla niego za dużo

 

Główną różnicę pomiędzy najwcześniejszym Rolexem ref. 3646 a najpóźniejszym Rolexem ref. 2533 z marca 1939 roku, stanowił mechanizm. Nowy Rolex ref. 3646 napędzany był werkiem Cortébert Cal. 618 z 17 kamieniami, nazywanym też Rolex Cal. 618, bo jako werk produkowany przez Cortéberta dla Rolexa miał na mostku oznaczenie „Rolex” (zdjęcie nr 6). Zresztą w owym czasie w różnych modelach Rolexów nie tylko mechanizmy pochodziły od producenta zewnętrznego - inne części też były wytwarzane przez wyspecjalizowane firmy. I tak np. koperty Oyster produkowała dla Rolexa firma C. R. Spillmann, a tarcze m.in. firma Stern Frères.

 

Jak pamiętamy z pierwszego odcinka tej historii - występujący w zegarku ref. 2533 mechanizm Rolex 663 Extra Prima (czyli Montillier Cal. 663), ze względu na swą delikatność nie nadawał się do wojskowych zegarków naręcznych, dlatego zdecydowano się na werk Cortébert Cal. 618. Podobno propozycję tę najpierw przedstawiono Włochom, a oni ją zaakceptowali bez uwag. Mechanizmy firmy Cortébert znali doskonale, bowiem od lat były używane w zegarkach marki Perseo - służbowych czasomierzach pracowników Kolei Państwowych (Ferrovie dello Stato).

 

Przez długi czas uważano, że Cortébert Cal. 618 był produkowany wyłącznie do zastosowania w zamówionych przez Paneraia zegarkach dla włoskich nurków. To nieprawda. Mechanizm Cortébert cal. 616, który można było znaleźć w tysiącach zegarków kieszonkowych. Wywodzący się od niego Cortébert Cal. 618 z 15 kamieniami został opracowany w roku 1932 specjalnie do kieszonkowych zegarków Rolex Oyster i montowany był wyłącznie w nich (zdjęcie nr 7). Do przeznaczonych dla włoskiej Regia Marina zegarków naręcznych ref. 3646 trafił udoskonalony Cortébert Cal. 618, łożyskowany nie na 15, lecz na 17 kamieniach. Na zdjęciu nr 8 pokazano porównanie montowanych w zegarkach kieszonkowych mechanizmów Cortébert Cal. 616 i Cortébert Cal. 618 z 15 kamieniami.

 

Na zdjęciach nr 9-11 pokazano inny egzemplarz Rolexa ref. 3464 z kanapkową tarczą nitowaną pierwszej generacji.

 

Kanapkowa tarcza nitowana drugiej generacji
Uruchomienie dostaw Rolexów ref. 3646 sprawiło, że firma G. Panerai e Figlio postanowiła uprościć łańcuch produkcyjno-logistyczny. Po co samemu produkować tarcze, skoro można je zamówić w firmie wyspecjalizowanej, zajmującej się produkcją cyferblatów? I w dodatku mieszczącej się w Szwajcarii, a więc tam, gdzie powstają zegarki Rolex. Tak więc kolejne nitowane tarcze kanapkowe produkowane były przez co najmniej trzech renomowanych szwajcarskich producentów. Były to firmy Stern Frères z Genewy, Metalem z Le Locle oraz Zelime Jacot z Saint-Imier. Ta ostatnia działa do dziś - obecnie nazywa się Cadrans Flückiger SA i należy do marki Patek Philippe. Tarcze trafiały od swych producentów do Rolexa, a ten montował kompletne zegarki ref. 3646 i gotowe wysyłał do Paneraia, który sprzedawał je Marynarce Wojennej. Szwajcarskie cyferblaty miały identyczną konstrukcję, jak opisana wyżej: dwie płytki z plexi i mosiężna podstawa, wszystko razem połączone dwoma nitami. Na mosiężnej płytce producenci umieszczali swoje oznaczenia. Od tarcz pierwszej generacji na pierwszy rzut oka odróżnić je można przede wszystkim po czcionce napisu "RADIOMIR PANERAI" (zdjęcie nr 12). Teraz czcionka była szersza oraz mniej smukła od tej na tarczach najwcześniejszych i wyglądała niemal identycznie, jak dziś stosowana na cyferblatach zegarków Officine Panerai. Przyglądając się dokładniej widać też różnice w kształcie indeksów - zwłaszcza trójki, która w późniejszym modelu była nakreślona mniej zamaszyście. Na zdjęciu nr 13 jest porównanie obu generacji tarcz nitowanych, a zdjęcia nr 14-19 pokazują trzy egzemplarze Rolexów ref. 3464 z kanapkową tarczą nitowaną drugiej generacji.

 

Niszczące ciepło
Kiedy zegarki ref. 3646 trafiły do wojskowego użytku - pojawił się problem. Konstrukcja nitowanych cyferblatów, z ułożonymi na mosiężnej płytce dwiema warstwami pleksi, okazała się bardzo nietrwała i dziś znanych jest zaledwie ok. 20 kompletnych zegarków Rolex ref. 3646 z taką tarczą. Pod wpływem działania temperatury warstwy pleksi odkształcały się, wyginały jak chipsy, po czym blokowały wskazówki i zegarek stawał się bezużyteczny. Skąd się brała temperatura, która niszczyła plastikowe tarcze? Dokładnie nie wiadomo, są jednak dwie teorie. Pierwsza mówi, że cyferblaty deformowały się na skutek ekspozycji na słońce, czyli po intensywnym rozgrzaniu promieniami słonecznymi. Teoria druga doszukuje się niszczącego ciepła w Radiomirze - substancji świecącej używanej przez Paneraia. Maria Skłodowska-Curie odkrywając rad zauważyła, że jest on zawsze "ciepły w dotyku", co było wówczas przełomowym dowodem na istnienie energii wewnątrz atomu. Wydzielające się ciepło jest produktem ubocznym rozpadu promieniotwórczego. Substancja Radiomir utrzymuje temperaturę wyższą niż otoczenie, bo nieustannie emituje energię w postaci promieniowania. Stały strumień energii cieplnej w warunkach izolacji termicznej może nagrzać najbliższe otoczenie do wysokiej temperatury. Zależy ona od masy radu, jego czystości oraz wspomnianej izolacji termicznej otoczenia. Jeden gram czystego radu wydziela około 132-140 kalorii na godzinę. Zdeformowane tarcze plastikowo-mosiężne pierwszej i drugiej generacji pokazano na zdjęciach nr 20-23. Wracając jeszcze na moment do zegarka ref. 2533, pokazanego na trzech zdjęciach we wczorajszym uzupełnieniu pierwszego odcinka: José Perez nie wyklucza, że tarcza w tym egzemplarzu mogła być wcześniej odkształcona i podczas czyszczenia została w jakiś sposób przywrócona do pierwotnego kształtu.

 

Żeby rozwiązać problem deformujących się cyferblatów, należało pilnie skonstruować nowy model, który byłby odporny na odkształcenia termiczne. A jak już uda się to zrobić, to ulepszone tarcze powinny nie tylko trafić do kolejnych partii zegarków podwodnych, ale i zastąpić awaryjne cyferblaty plastikowe w zegarkach już używanych w Królewskiej Marynarce Wojennej Włoch. To temat kolejnego odcinka tej historii.

 

Zdjęcia w kolejności:
1. tarcza nitowana pierwszej generacji [perezcope.com];
2. konstrukcja tarczy kanapkowej z nitami [perezcope.com];
3. Rolex ref. 3646 z tarczą nitowaną pierwszej generacji [watchive.eu];

4. konstrukcja zegarka Rolex ref. 3646 [takertrailers.ee];
5. koperta wczesnego Rolexa ref. 3646, widok z boku [perezcope.com];
6. mechanizm Cortébert Cal. 618 z 17 kamieniami w zegarku Rolex ref. 3646 [watchive.eu];
7. mechanizm Cortébert Cal. 618 z 15 kamieniami w kieszonkowym zegarku Rolex Oyster z 1933 roku;
8. porównanie werków Cortébert montowanych w zegarkach kieszonkowych: Cal. 616 vs. Cal. 618 [perezcope.com];
9-11. Rolex ref. 3464 z tarczą nitowaną pierwszej generacji [sothebys.com]
12. tarcza nitowana drugiej generacji, produkcji szwajcarskiej marki Zelime Jacot [perezcope.com];
13. porównanie tarcz nitowanych pierwszej i drugiej generacji [perezcope.com];
14-19. zegarki Rolex ref. 3646 z tarczą nitowaną drugiej generacji [everywatch.com, perezcope.com];
20-23. zdeformowane tarcze nitowane pierwszej i drugiej generacji [perezcope.com].

 

Dziękuję bardzo za cierpliwe przeczytanie tego długiego tekstu

 

 

 

Edytowane 9 Marca przez Dirty Harry